Değerli okurlarım; bilirsiniz, her konuda işlerin iyi yürüdüğü durumlarda, bir sorun yaşanana kadar bu işlerin nasıl ve kimler tarafından yürütüldüğünü soran-bilen olmaz. Yürüyen işte-hizmette bir aksama olunca, aksamanın neden olduğu olumsuzluklarla karşılaşılınca, yapılan işin-hizmetin ve onu yapanların değeri-önemi anlaşılır.
Belki bilenleriniz vardır.
Çocuklu bir ailenin beyi, işinden eve döndüğünde, ev hanımı olan eşine her akşam, Bugün akşama kadar ne iş yaptın? Ortada iki kap yemekten başka bir şey yok mealinde sözlerle yaptığı işlerin hesabını sorarmış. Hanım da eşinin bu eleştirilerinden bıkmış ve bir gün kocası işe gittikten sonra, akşama kadar yatmış ve o gün evde hiçbir iş yapmamış.
Akşam eve döndüğünde ortalığı sabah bıraktığı gibi bulan eşi, çok kızıp tepki gösterince, Bey, her akşam bana, Bu gün ne yaptın? diye soruyordun. İşte ben her gün, bugün yapmadığım bu işleri yapıyordum. Şimdi anladın mı her gün ne yaptığımı? diyerek yaptıklarını bu ilginç yolla göstermeyi başarmış. (Eşlerini, Bugün ne yaptın? diye sorgulayan kocaların dikkatine sunulur!)
[*] [*] [*] [*]
Bazı mühendislik hizmetlerinde de durumun ev hanımlarınınkine benzediğini söylemek mümkündür. Yol, kanal, tünel, baraj gibi mühendislik yapıları ile ilgili uygulamalarda üç süreç yaşanır. Bu süreçler, tasarım-projelendirme, yapım-uygulama ve bakım-onarım süreçleridir. Bu faaliyet türlerinin tüm mühendislik uygulamaları için de geçerli olduğunu söylemek mümkündür.
Bu yazımda, bu süreçlerin, en eski ve en yaygın mühendislik uygulamalarından olan (şantiyelerinde on yıl geçirmekten mutlu olduğum) karayolları çalışmalarındaki uygulamaları hakkında -işin tekniğine girmeden- sizleri biraz bilgilendirmeyi amaçlıyorum. Bu sayede de, her gün üzerinden geçtiğiniz yollarda gözümüze çarpması kaçınılmaz olan; özellikle, projelendirme hataları; bakım, onarım, kar mücadelesi gibi, ancak, iyi yapılmadığı durumlarda değeri-önemi fark edilen hizmetleri ve bu hizmetleri yapanları daha iyi değerlendirebileceğinizi ümit ediyorum.
[*] [*] [*] [*]
TASARIM (ETÜT-PROJE) SÜRECİ
Verilen iki nokta arasında, belirli standartta yapılacak bir yolun projelendirilmesi istenirse, işe etüt çalışmaları ile başlanır. Bu etüt çalışmaları ile yolun geçmesi muhtemel olan arazi koridorunun topoğrafik ve jeolojik yapısı, arazi kullanımı ve mülkiyet, iklim özellikleri gibi yolun yapılması ve yapılan yolun yaşatılması ile ilgili bilgiler toplanır.
Bu bilgilere büro ortamında, haritalar, planlar, hava fotoğrafları ve uydu görüntüleri gibi dokümanlar üzerinde yapılan çalışmalardan ve arazi ortamında yapılan gözlemlerden, jeolojik ve jeofizik çalışmalardan ulaşılır. Gerek bu zor ve zaman alıcı çalışmaların, gerekse onu takip eden projelendirme çalışmalarının; ilgisine göre, inşaat, harita, jeoloji ve daha başka disiplinlerden, konusunda uzman mühendisler tarafından gerçekleştirilmesi gerekir.
Bu etüt çalışmalarından ulaşılan bilgiler ve projelendirilecek yolun öngörülen geometrik ve fiziksel standartları, yolun ana amacı gibi pek çok faktör göz önünde bulundurularak söz konusu yolun proje dosyası hazırlanır.
Her konudaki projelendirmede olduğu gibi; iyi bir proje dosyasından, yolun yapılmasında ihtiyaç duyulacak tüm bilgi ve belgeleri ihtiva etmesi beklenir.
Bir proje, sağlam etüt-proje verilerine dayanması, hazırlayan mühendislerin bilgi ve deneyimleri, gösterdikleri özen ile orantılı olarak iyi ve uygulanabilir olabilir. Uygulamada, heyelan, çeşitli yerüstü ve yeraltı engeller gibi beklenmedik sorunlarla az karşılaşılır. İyi hazırlanmayan bir projenin, gerek yapım, gerekse yapım sonrası bakım-onarım süreçlerinde neden olabileceği, maddi-manevi olumsuzluklar saymakla bitmez.
Diğer yandan, Karadeniz Bölgemiz gibi, doğal koşulların zor olduğu bölgelerde, inşaat, imar ve madencilik gibi arazi içerikli tüm çalışmalarda, projelerin iyi hazırlanmış olmasının hem daha önemli, hem de daha zor olduğu da bilinmelidir. (Bu nedenle, Zonguldakta madenciliğin de zor olması gibi!)
Günümüzde, özellikle ihale yolu ile yaptırılan yol projelerinin, sağlam arazi verilerine dayanarak, yeterli bilgi ve deneyime sahip mühendislerce hazırlandığını söylemek zordur. Projelerin, genellikle, mevcut, harita, plan, hava fotoğrafları gibi kolay ulaşılabilen materyaller üzerinden, büro ortamında elde edilebilen verilerle; bilgisayara hakim, düşük ücretlerle çalıştırılan genç mühendislerce hazırlanmış, albenili bilgisayar çıktıları olduğunu söylemek mümkündür. (Olabilecek teknik dışı müdahalelerden kaynaklanabilecek olumsuzlukları ise, söylemeye gerek yoktur. Bu konuda, değerli yazar Rifat Ilgazın Sarı Yazma romanının okunması önerilir!)
Yakın ve uzak çevremizdeki, yapılmış ve yapılmakta olan yollarda kolaylıkla fark edilebilen pek çok proje ve yapım hatası örneklerini görmek mümkündür. (Yeni atanan ve bir önceki yazımızla hoş geldiniz mesajımızı ilettiğimiz yeni Karayolları 15inci Bölge Müdürümüz Hüsamettin Özendi döneminde, hiç olmazsa, büyük hataların az olması ve olanlardan da mümkün olanların düzeltilmesi dileklerimizi arz ederiz!)
Bilindiği üzere, etüt ve proje hizmetleri ile ilgili çalışmaların sonuçları, hesaplama ve raporlamaları, proje paftalarını ihtiva eden proje dosyalarıdır. Bu çıktılar da, işlerin uzmanları dışında kimsenin bir şey anlamadığı, göze fazla görünmeyen sonuçlardır.
Bu nedenle, projeciler, yapımcılar gibi pek popüler olamazlar; yönetim katlarından ve halktan da yeterince ilgi görmezler. İnşat sonrasında yapılan önemli kişilerin katıldığı, kurdelelerin kesildiği, balonların uçurulduğu görkemli açılış törenlerinde de, bakım-onarımcılar gibi pek yer almazlar!
Sözün özü, karayolculukta, proje ve bakım-onarım işlerinin önemi ve değeri; ya işler aksadığında ya da görünmeyenleri görebilenler tarafından anlaşılabilen uğraşlardır.
[*] [*] [*] [*]
UYGULAMA-YAPIM SÜRECİ
Bu süreç, herkesin gözleri önünde yapılan ve somut çıktıları gözle görünen bir süreç olduğu için ve de geniş katılımlı, balonlu, kurdeleli açılış programlarında yapılanlar yeterince anlatıldığı için burada fazla değinilmeyecektir.
Bu süreçte, projenin uygulanması için şantiye ortamlarında yapılan ölçme ve hesap işleri, toprak işleri, köprü, duvar, drenaj gibi sanat yapısı işleri, toprak tefsiye yüzeyi üstünde yapılan üstyapı işleri gibi işler ana iş gruplarını oluşturur.
Özellikle, yol, tünel, baraj gibi zemine oturan coğrafi tabanlı projeler ne kadar iyi hazırlanmış olurlarsa olsunlar, yine de uygulamada beklenmedik durumlarla karşılaşılabilir. Böyle durumlarda yapımcıların talebi ile yine projeciler tarafından projelerin revize edilmeleri gerekebilir.
Şantiye ortamında yapılan her işin projesine ve işlerin teknik ve idari şartnamelerine uygun olarak yapılması gerekir. Bu işler, özellikle işlerini severek yapan genç mühendisler, proje yöneticisi-şantiye şefi denilen deneyimli (olması gereken) mühendislerin ekiplerinde yer alarak, çok kıymetli deneyimler kazanırlar, kendilerini kanıtlama imkanları bulurlar.
Bilindiği üzere, ihaleli işlerde yükleniciler için işlerin yapılması bir araç; para kazanmak ise asıl amaçtır. Bu da gayet doğaldır. Devletin görevlileri açısından ise, yükleniciler bir araç, işlerin proje ve şartnamelerine uygun olarak yaptırılması asıl amaçtır. Önemli olan, işi yapan-yaptıran ve denetleyen taraflar arasında bir birlikteliğin olmasıdır.
Yine bilindiği üzere, yatırım işlerinde kaynağın varlığı kadar, o kaynağın etkin ve verimli kullanımı da önemlidir. Tüm kamu harcamalarına olduğu gibi, birçok yol yapım şantiyelerinde de, birçok nedenlerle kaynakların verimli kullanıldığını söylemek zordur.
[*] [*] [*] [*]
BAKIM-ONARIM SÜRECİ
Ulaştırma yapıları, yani yollar, köprüler, tüneller gibi coğrafi tabanlı projeler; meteorolojik etkiler, deprem, heyelan gibi doğal nedenler ve kullanmadan kaynaklanan yıpranmalar, insanların sebep olduğu çeşitli faktörler, yapım hataları gibi nedenlerle bakım-onarım hizmetleri ile yaşarlar.
Yollarda bakım-onarım;
[*] Doğanın, insanların, yolu kullanan vasıtaların yola verdiği zararları gidermek için gece-gündüz yapılan mücadeledir.
[*] Yapım sürecinden gelen proje ve yapım hatalarından kaynaklanan sorunlarla mücadeledir.
[*] Yollarda, insan görünümündeki yaratıkların verdikleri zararlar nedeniyle tahrip olan trafik levhalarının yenilenmesidir.
[*] Yolların altındaki, üstündeki, kenarındaki trafik güvenliğine ve emniyetine, görünüme zarar veren olumsuzluklarla mücadeledir.
[*] Gecenin her hangi bir saatinde çalan telefonunda Şefim ,
yolu, selden, kardan, tipiden, trafik kazasından vb. kapanmış haberlerine alışkın olanların yaptıkları uğraşların adıdır.
[*] Görünenlerin dışında, görünmeyen hizmetleri de görüp, takdir edebilen yöneticilerin ve hizmeti alanların fark edebildiği bir mücadeledir.
[*] Yol üstünde, tam yerine konmuş bir işaretin, çekilen bir çizginin, kurallara uyanlar için hayat kurtarıcı olabildiği bir uğraştır.
[*] Karayolları üstünde, altında, kenarında nelerin nerede olduğunun kayıtlarını tutanların, yolun ve yol boyu karayolu varlıklarının koruyuculuğunu yapanların işidir.
[*] [*] [*] [*]
Sözün özü; karayollarında bakım-onarım, aniden bastıran bir kardan, tipiden, selden, sisten ve daha pek çok doğal ve doğal olmayan bir nedenden dolayı aniden kapanan bir yolda, dağın başında bir yerde, (dağ başı olması da şart değil!) saatlerce vasıtalarının içinde beklerken, yolun ilerisinden ya da gerisinden, yolu aça aça gelen bir iş makinasının sesinin, ışığının verdiği sevincin kaynağıdır!
Değerli okuyucularım; burada yazılanların, karayollarındaki proje ve bakım-onarım hizmetleri gibi somut çıktıları fazla göze görünmeyen, aksama olmadıkça değeri de pek bilinmeyen hizmetlerin önemini ve değerini bilenlerden, bilip de takdir edenlerden olmanızı dilerim.
Görevlerini (pek çok doğal ve yapay zorluklara rağmen!) hakkıyla yapabilen tüm karayolculara ve onların bu hizmetleri yapmasına imkan sağlayanlara teşekkürlerimi ve başarı dileklerimi arz ederim.
Hepinize; güzel, bakımlı yollarda, emniyet içinde, hayırlı yolculuklar yapmanız dileklerimle
