ZONGULDAK MAĞARALARI HAKKINDA - II
Raif TOKEL - Eski Zonguldak İl Turizm Müdürü([*])
Nerede Kalmıştık?
Temsilcisi olduğum "Çevre ve Kültür Değerlerini Koruma Tanıtma (ÇEKÜL) Vakfı" adına "Tarihi Kentler Birliği (TKB)" toplantılarına ve etkinliklerine katıldığımdan, yazılarıma bir süre ara vermek zorunda kaldım. Bu nedenle yazıma, "Nerede kalmıştık?" soru tümcesiyle başlıyorum.
Çünkü, "Nerede kalmıştık?" sözü, yazıda "başlık" olarak kullanıldığında, yapılan çalışmaların devamı olduğunu belirttiği gibi düşünülen, önerilen ve yapılması gereken iş ve işlemleri "yer", "zaman", "kişi (gerçek ve tüzel kişi)" alt başlıklarında "sorgulayan" bir yargı sözüdür.
Düşünür Sokrates'in (MÖ:470-MÖ:399) yaklaşık iki bin altı yüz yıl önce savunmasında vurguladığı "Sorgulanmayan hayat, yaşanmaya değmez" açıklaması, günümüzde yönetişim (birlikte yönetmek) adı verilen çağdaş yönetim anlayışının "olmazsa olmaz" koşulları arasında yer almıştır.
Bu nedenle imzamı attığım yazılarda yukarıda kısaca değindiğim öğelere yer vermemin nedeni "karalama", "yerme" değil; kamu görevi yapan gerçek ve tüzel kişilerin görevleriyle ilgili "yaptıklarını", " yapamadıklarını" ve "yapmadıklarını" sorgulayarak, belgeler eşliğinde ortaya koymaktır.
Bu tür bir saptama yapılmazsa; meydan güreşenlere değil, peşrev çekenlere kalır ve vardığımız nokta da, " az gittik, uz gittik; dere, tepe düz gittik," tekerlemesiyle açıklanır...
Zonguldak Mağaraları
Basılı kaynaklara göre Zonguldak ve çevresindeki mağaralarla ilgili ilk çalışma 10.07.1952 tarihinde İsveç'li karsinolog Knut LİNDBERG'in Kozlu Ilıksu Mağarası'nda yaptığı araştırma olup; bu çalışmayı yıllar sonra Dr.Temuçin AYGEN'nin 1970'de İspanyol, 1977'de Fransız mağarabilimcilerle yaptıkları araştırmalar izlemesine karşın; yöredeki mağaraların sekizi "doğal sit alanı" olarak 1986 ve 1988 yıllarında devlet kayıtlarına girmiş; 1995'de MTA Genel Müdürlüğü Jeolojik Etütler Dairesi Başkanlığı Mağara Araştırma Grubu tarafından(1) Zonguldak mağaralarının jeolojik, jeomorfolojik etütleri ile Gökgöl, Cehennemağzı mağaralarının turizm amaçlı kullanım projeleri yapılmış ve bu iki mağara 2000 yılında yanlışları ve eksiklikleriyle hizmete açılırken; "İnağzı" ve "Kızılelma" mağaraları da güzelliğiyle değil, "kirliliğiyle" anılmaya başlanmıştır. Bknz: Zonguldak Mağaraları Hakkında - I, Raif TOKEL
Bu konuda alınan mesafe, yapılan çalışmalara ait tarihler arasındaki süre farkı olup; kanıtı da, resmi kaynaklı belgelerdir.
Turizmde Ürün Çeşitliliği ve Zonguldak Gerçeği
Kültür ve Turizm Bakanlığı (KTB) Yatırımlar ve İşletmeler Genel Müdürlüğü(2) kaynaklarında belirtilen on beş adet turizm ürününden (turizmde ürün çeşitliliği) ikisi ("Mağara Turizmi-Gökgöl Mağarası", "İnanç Turizmi-Cehennemağzı Mağaraları") Zonguldak için çok önemli destinasyon olmasına karşın, turizm pazarında yer alacak nicel ve nitel sıçramayı yapamamıştır.
Sağlık Turizminde Mağaralar ve Gökgöl Mağarası
KTB Yatırımlar ve İşletmeler Genel Müdürlüğü kaynaklarında "Mağaraların Kullanım Amaçları" başlığında sıralanan on iki amaçtan biri "Solunum Yolu Hastalıkları" açıklamasından hareketle, İl Turizm Müdürü olarak 1994 yılında mağaraların içindeki gaz tabakasının insanlar üzerindeki klimatik (iklimsel) özellikleriyle ilgili söylentilerin bilimsel bir çalışmayla açıklanması için ilgili kurum, kuruluş ve yetkin kişilerin(3) önerilerinden yararlanarak;
Türkiye Taşkömürü Kurumu (TTK) Genel Müdürlüğü İş Güvenliği Dairesi Başkanı Mesut Öztürk ile Amele Birliği Hastanesi Göğüs Hastalıkları Uzmanı Dr. Metin Çelikiz'in destekleriyle Dr. Metin Çelikiz, TTK İş Güvenliği Dairesi Başkanlığı Tahlisiye Ekibi ve dört adet deneğe(4), 27.06.1994 tarihinde solunum fonksiyonu testi (5) yapılarak, Gökgöl Mağarası'na girildi.
TTK İş Güvenliği Dairesi Başkanlığı Tahlisiye Ekibi'nce, dijital araç ve gereçlerle mağaranın hava koşullarını oluşturan gaz tabakasının içeriği, niteliği belirlendikten sonra; mağaradaki klimatik ortamın mağaraya giren kişiler (denekler) üzerindeki etkilerini saptamak için deneklere tekrar solunum fonksiyonu testi yapıldı ve yapılan solunum fonksiyonu testlerinin karşılaştırılması sonucu, derneklerin akciğerlerindeki bronşların açıldığı "bir raporla" saptadı.
Mağarada "ölçüm yapılan süre (40 dakika) kadar kalan" deneklerin, akciğerlerdeki bu olumlu etki, mağaranın klimatik özelliği(6) ile ilgi olup; bu sonuç, Gökgöl Mağarası'nın "speleoterapi(7)" için uygun ortam olduğunun kanıtıdır.
İlin ve Gökgöl Mağarası'nın tanıtımında çok önemli bir imaj bu gerçek, ıskalandı; çünkü iş, yani projenin uygulaması, projenin yazımında ve proje dosyasının hazırlanmasında hiçbir katkısı olmayan bir birime (Zonguldak İl Özel İdaresi) verildi...
İnanç Turizmi ve Cehennemağzı Mağaraları
Mitolojik ve tarihsel kökenli kaynaklarda Akheron Deresi adıyla geçen akarsuyun oluşturduğu koyakta (Akheron Vadisi) sıralanan üç mağaranın (Kilise Mağarası, Herkül/Herakles Mağarası Ayazma Mağarası)ortak ve genel adıdır, "Cehennemağzı Mağaraları" sözü...
Akheron Koyağı'nda bulunduğu için "Akheron Mağaraları", yarı tanrı Herakles'in canavar Kerberos ile savaşımına konu ve mekan olduğu için "Herakles Mağaraları", tanrı Apollon'un kehanetgahlarına mensup bilicilerin uğrayıp, danıştığı yer olduğu için "Kehanet Mağaraları" adlarıyla bilinir.
Böylesi özellikler taşıyan Cehennemağzı Mağaraları, Ankara Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu'nun (AKTVKK) 13-14.Mart.1986 Tarih/Sayılı Kararıyla "I.Derece Arkeolojik ve Doğal Sit Alanı" olarak tescil edilmesine karşın; 1994 yılına kadar korunması, yaşatılarak gelecek kuşaklara aktarılması konusunda ilgili ve yetkili birimlerce (Zonguldak İl Kültür Müdürlüğü, Kdz.Ereğli Müzesi Müdürlüğü, Zonguldak İl Özel İdaresi) hiçbir girişimde bulunulmamıştır.
1993 yılında "Turizm Bakanlığı(8)" ile "Kültür Bakanlığı"nın birlikte başlattığı "İnanç Turizmi Projesi(9)" için Zonguldak İl Turizm Müdürü olarak bizzat kaleme aldığım "Mitolojide Cehennemağzı Mağaraları(10)" adlı çalışmamın "İnanç Turizmi Projesi" kapsamında değerlendirilmesi için 18.01.1994/47 Tarih/Sayılı yazıyla Turizm Bakanlığı'na başvurmam üzerine, Turizm Bakanlığı Yatırımlar Genel Müdürlüğü'nce yapılan değerlendirme sonucu söz konusu çalışmam kabul edilerek; "Cehennemağzı Mağaraları", 1996'da Turizm Bakanlığı'nca "İnanç Turizmi Projesi" kapsamına alındı ve 1997'de, bu projeye o zamanki para birimiyle yedi milyar lira parasal destek verilerek; mağara, 2001 yılında hizmete açıldı.
"Hades", "Herakles", "Kerberos" gibi mitolojik kökenli kahramanlarla birlikte anılan "Cehennemağzı Mağaraları", çok tanrılı dinsel inanışlarca (paganizm) kutsanan mekanlardan biri olduğu gibi Hıristiyan dinin yasak olduğu dönemlerde de, ilk inanan Hıristiyanların "gizli ibadet yeri" olarak kullanıldığından, kutsanmış bir mağaradır.
"Heraklea Pontike (Karadenizdeki Herakles kenti)" ile ilgili araştırmalara(10) göre Hıristiyanlığın yasak olduğu dönemde gizli ibadethane (mabet) olarak kullanılan Cehennemağzı Mağaraları, Antakya'da kiliseye dönüştürülen ve "St. Pierre(12)" adıyla anılan kutsal mağara (kilise mağara) ile ortak özelliği olması karşın; konu, az okumuş çok bilmiş araştırmacıların dikkat ve ilgilerini çekmedi, çekemedi...
Ama, ildeki mağaralar "Zonguldak Mağaraları Envanteri", "Zonguldak Mağaraları Turizm Master Planı","Zonguldak Mağaraları Ziyaretçi Merkezi", "Çayırköy Mağarası ile Değirmen ve Çevresi", "Zonguldak Jeopark: Jeolojik Miras, Jeoturizm" gibi ilgi çekici cilalı sözlerle ilin gündeminde yer alırken; bu başlıklar altında yapılması gereken işler hakkında doğrudan ilgili kamu kurumlarının dolayısıyla ilgili kuruluşların çalışmaları hiç, ama hiç sorgulanmadı.
Bu saptama, Zonguldak için yadırganacak bir sonuç değil... Çünkü, yaşadığımız coğrafyada yaklaşık yüz yıl "kömür ve madenci"; elli yıl "Filyos Projesi" otuz yıldır da, "Zonguldak Mağaraları" konuşuldu ve konuşulmakta...
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
DİPNOTLAR
(1) - Zonguldak ve Yakın Çevresinin Doğal Mağaraları (Rapor, Etüt) MTA, Ankara. 1995
- Gökgöl Mağarası Araştırma Raporu (Mimari, Elektrifikasyon Uygulama Projesi), MTA, Ankara. 1995
- Cehennemağzı Mağaraları Araştırma Raporu (Mimari, Elektrifikasyon Uygulama Projesi) ,MTA.1995
(2) Turizmde Ürün Çeşitliliği - Kültür ve Turizm Bakanlığı Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü, Bknz: WWW.yigm.kulturturizm.gov.tr/magaralar
(3) "İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Ekoloji ve Hidroklimatoloji Ana Bilim Dalı", "Türk Tabipler Birliği (TBB)", "Dr. Temuçin Aygen, Jeolog-Jeomorfolog, Mağara Araştırma Derneği (MAD)", "İsmet Ülker, Jeomorfolog-Jeolog, Turizm Bakanlığı Danışmanı"
(4) Solunum fonksiyonu testinden geçerek Gökgöl Mağarası 'ne giren kişiler: Raif Tokel, Murat Mercan, Ali Taşcı, Nuri Konuk
(5) Solunum Fonksiyonu Testi (SFT): Akciğer fonksiyon testi olarak bilinen ve akciğerlerin ne kadar iyi çalışıp çalışmadığını ölçmek ve "astım", "KOAH" hastalıklarında tanıyı netleştirmek için laboratuvar ortamında yapılan test. Bknz: Düzen Laboratuvarı.Ankara. duzen.com.tr.
(6) Mağaraların Klimatik Özelliği: Mağara koşulların oluşturduğu özellik, mağaranın içindeki gaz tabakasının özelliği.
(7) Speleoterapi (Speleotherapy): Kişinin doğal mağaralarda tedavi edilmesi. Solunum ve sinir sistemi hastalıklarından rahatsız olan kişiler için, mağara içinde (mağara ortamında) mağara havasında şifa bulmasını içeren doğal tedavi yöntemi.
(8) "Turizm Bakanlığı" ile "Kültür Bakanlığı" iki ayrı bakanlık olduğu dönemler: "1971-1981", "1989-2003"¸ "Kültür ve Turizm Bakanlığı" olarak birleştiği dönemler: "1981-1980", "2003- Günümüz"
(9) İnanç Turizmi Projesi: Çok tanrılı dinlerle tek tanrılı dinlere ait dinsel amaçlı merkezlerin saptanıp; çevre düzenlemesi, aydınlatma, ula şım gibi açılardan ele alınarak iyileştirilmesini, hizmete açılmasını ve tanıtımını içeren bakanlık projesi olup; Cehennemağzı Mağaraları, Zonguldak'ın bakanlık programına giren ilk ve tek "kültür turizmi" projesidir. Bknz: İnanç Turizmi [email protected].
(10) - Mitolojide Cehennemağzı Mağaraları - Raif Tokel, İl Turizm Müdürü, Zonguldak.1994
(11) - Herakleia Pontike - Eregli, W. Hoepfner, Viyana.1966 (Not: Yerel olanaklarla yapılmış tercüme, fotokopi)
- Herakleia Pontike (Karadeniz Ereğlisi'nin) Tarihi Gelişimi ve Eski Eserleri - Yard.Doç.Dr. T.Akkaya, İstanbul.1994
- Doğal, Tarihsel ve Kültürel Değerleriyle Kdz.Ereğli - Raif Tokel , Kdz.Ereğli Belediyesi Proje Koordinatörü, BAKKA,Ankara.2012
- Kdz.Ereğli Taşınmaz Kültür Varlıkları Envanteri - Raif Tokel , Kdz.Ereğli Belediyesi Proje Koordinatörü, BAKKA,Ankara.2012
- Dünden Bugüne Kdz. Ereğli Cehennemağzı Mağaraları, Raif Tokel, ÇEKÜL Vakfı Temsilcisi; insan, Kimlik, Mekan Bağlamında Zonguldak Sempozyumu (16-18.Ekim.2014) Bildiri Kitabı, Bülent Ecevit Üniversitesi (BEÜ) Yayınları No: 11, Zonguldak.2016, s:187
(12) St (Saint:Aziz) - Saint/St. Pierre (Aziz Petrus ) Mağara Kilisesi: Hristiyanlığın ilk kiliselerinden biri olan bu mabet, Hazreti İsa'nın on iki havarisinden biri "Aziz Petrus" adıyla anılır.
--------------------------------------------------------------------------------------
([*]) Raif TOKEL ÇEKÜL, Vakfı Temsilcisi, Telefon: 0 533 749 81 49,
e-ileti:[email protected]
