Kentimizin tarihi çok eskilere dayanmaz. Ama kömür ile kısa zamanda sanayi devrimi ile birlikte büyük hammadde ihtiyacı ortaya çıkmış ve bu ihtiyaç neticesinde kömür önemli bir kaynak halini almıştır. Bunun sonucunda diğer kömür memleketleri gibi Zonguldak ta kısa süre içerisinde yıldızı parlamış ve sömürgeci devletlerin dikkatini çekmiştir (Özellikle Fransa, İngiltere, Rusya, Yunanistan gibi)
Buraya gelen milletlerin izlerini halen şehrimizde görebilmekteyiz.
Uzunmehmet´in, Zonguldak´ın Neyren köyü civarında bulunan değirmenin yakınındaki dere kenarında 1820´li yıllarda bulduğu ´´siyah taşların´´ ocakta yandığını fark etmesiyle havzada bulunduğuna inanılan taş kömürü, bölgenin ekonomik ve sosyal hayatının en önemli unsurları arasında yer alıyor. 1802´de İskoçların ilk buharlı gemiyi sefere çıkarmasıyla insanoğlunun ilgisini çekmeye başlayan taş kömürüne talebin artmasıyla bölgede 1848´den itibaren uzun yıllar İngiliz, Fransız ve İtalyanlar tarafından üretilen madenle ilgili yapılar önemli sanayi eserleri arasında gösteriliyor.
CHARGEMET RAPİDE (HIZLI YÜKLEME) İSKELESİ
Zonguldak Limanı´ndan geçmiş yıllarda kömürün nakliyesinde kullanılan ve 1848´de inşa edildiği tahmin edilen iskele, Hazineihassa idaresi dönemi olarak bilinen 1848-1865´de yabancı ve yerli yatırımcıların kontrolü altında 5 yılda 40 bin ton üretim gerçekleştirilen havzada kullanılmaya başlanmış, 1848den 1960 başlarına kadar insan gücü ve küfeyle yapılan kömür taşımacılığı yanında şehrin diğer ihtiyaçlarıda yine bu tarihi iskele üzerinden yapılmıştır. Aslında tam kapasiteli yükleme 1860 yılından sonra buharla çalışan vinç teknolojisinin gelmesiyle hız kazanmıştır. Karadeniziin azgın dalgalarına karşı korumasız olan kömür iskelesi 1897 yılında yapılan eski limandan sonra işlevini arttırmıştır (Bkz. Kömürün Limanı).
1906 yılında, Ereğli Şirketi liman yükleme tesislerine bağlanan kömür yükleme iskelesinin üzerine taş kemer ilave edilmiş, Chargement rapide (hızlı yükleme) adı verilen bu sistemle gemilere seri kömür yükleme hizmete girmiştir. Aynı yıl tesisin yanına vagon sayım binası inşa edilmiştir, Atatürkün Zonguldak ziyaretinde karaya çıktığı iskele de bu binanın yanında yer almaktadır. 1957 yılında tamamlanan yeni liman ve yükleme tesislerinden sonra tarihi iskelenin kömür yükleme faaliyetlerine son verilmiş, deniz yoluyla gelen misafirlerin karşılandığı ve liman vasıtalarının depolandığı rıhtım olarak kullanılmıştır. Tesisin yanındaki vagon sayım binası olarak kullanılan bina ise, 1964 yılında bugün halen faaliyetlerini sürdüren Maden Mühendisleri Odası Zonguldak Şubesine devredilmiştir.
DENİZ GÜLÜ 1 YÜZER LOKANTA GEMİSİ
1985 yılına kadar kum motorlarının boşaltım yeri olarak kullanılan alan, Zonguldak Belediyesine geçtikten sonra park ve bahçe olarak düzenlenmiş, İstanbul şehir hatları işletmesinin 35 yaşındayken hurdaya çıkardığı eski Büyükada vapuru 35 milyon liraya satın alınarak gerekli bakım ve onarımdan sonra Deniz Gülü 1 ismiyle tarihi iskeleye bağlı yüzer lokantaya dönüştürülmüştür. Bir yıl sonra çay evi haline dönüştürülen gemi maliyetleri karşılamaz duruma gelince satılmaya çalışılmış ancak yaşı ilerlediği için sökülmüştür
CHARGEMET RAPİDE (HIZLI YÜKLEME) İSKELESİNİN TEKNİK ÖZELLİKLERİ
Günümüzde Zonguldak Adliye binasının karşısında kalmakta olan yapı, kömürün gemiye aktarılabilmesi için çok önemli bir yer teşkil etmekteydi. Eser, kesme taş diye tanımladığımız malzemeden yapılmış kıyıya ahşap bir iskeleyle bağlı vaziyettedir. Tek kemer uygulamalı olarak yapılan binanın kemerini taşıyan kolonların (taşıyıcılar) doğu ve batısında taş ile dışarı taşkın formda yapılmış silmeler görülmektedir. Kemerin üstüne yapılan kontrol odasından yükleme takip edilir, taşıyıcı kovalarla rampadan gelen kömürler gemilere transfer edilirdi. Kemerin iç bölümündeki taşlarda kararmalar ve çürümelerin olduğu belgelerde geçmekte ve gözle görülmektedir. Yapının üzerinde 1848 TTK yazısı bulunmakta. Genel anlamda iyi görülen yapıya, zaman zaman müdahale yapıldığı izlerden anlaşılmaktadır.
Zonguldak´ın Kilimli, Çatalağzı, Asma ve Kozlu bölgelerinden gelen kömür buradan gemilere yüklenmekteydi. Bu sayede Zonguldak demir ağlarıyla örülmüş haldeydi. Tarihi iskele Zonguldak kent silüetinde yer edinmeyi başarmış ve ziyaret edilecek en önemli yerler arasında üst sıradadır.
İSKELENİN TAŞINMAZ KÜLTÜR VARLIĞI OLARAK TESCİL EDİLMESİ
(2009) Zonguldakta ki Karabük Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge kurulu tarafından Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıklarını Tespit-Tescil Hakkındaki Yönetmelik gereği; Türkiye Taş Kömürü Kurumunun coğrafi daralma kararlarıyla boşalttığı Kömür yükleme iskelesi TTKnın başvurusu üzerine, şehrin bir döneminin korunması gerekli mimari anlayışı ve kültürünü yansıtması, kentsel silueti olumlu yönde etkileyen örneklerden olması, anıtsal ve simgesel özellik taşıması, ayrıca bir kömür kenti olan Zonguldakın bir dönem kültüründe söz sahibi yapının, kömür yükleme iskelesi olarak kullanılmış olması dolayısıyla taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilmiştir. (17.02.2009)
TARİHİ KÖMÜR İSKELESİ ESKİ GÖRÜNÜMÜNE KAVUŞTURMA ÇALIŞMALARI
2009 yılında taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilen iskele, 17 Nisan 2012 tarihinde, dönemin Zonguldak valisi Erol Ayyıldız tarafından kültür mirası olarak kazandırılması ve restore edilmesi amacıyla, liman içinde bulunan Şarjöman rapid yapısının restore kararı Valimiz tarafından İl Özel idaresine iletilmiş. Konu ile ilgili olarak hazırlanan belge ve dökümanlar İl özel idaresi Genel sekreter yardımcısına 27 Nisan 2012 tarihinde teslim edilmiş ve Kent hafızasında önemli bir yeri olan tescilli yapının Kentimize hızlı bir biçimde kazandırılması için izlenecek yöntem konusunda karar verilmişti.
2012 yılında Kent Konseyi tarafından yapılan restorasyon önerisine, Vali Ayyıldız ve kurumlar destek verdi.
Zonguldakın en eski endüstri miraslarından biri olmasına karşın yeterince korunamayan ve değerlendirilemeyen Adliye binası karşısındaki eski kömür yükleme iskelesi, restore edilerek, orijinal görüntüsüne kavuşturulacak. Zonguldak Kent Konseyinin girişimiyle gündeme gelen çalışma tamamlandıktan sonra tarihi Yıldız Römorkörü de iskeleye çekilecekti
(Yıldız Römorkörü daha sonra ihale ile satıldı).
Zonguldakta yıllardır sorun haline gelen ve korunamadığı için talan edilen, yıkılan endüstri miraslarından hala ayakta olan tarihi kömür iskelesi, restore edilerek, eski görünümüne kavuşacak. Zonguldak Kent Konseyinin çabalarıyla gündeme gelen iskelenin restorasyonu konusunda dönemin Valisi Erol Ayyıldız başta olmak üzere tüm ilgili kurumlar destek vermişti. (2013)
Turizm noktası haline gelecek olan iskelenin önünde ise, Türkiye Taşkömürü Kurumu (TTK) tarafından ihaleyle satılan tarihi Yıldız Römorkörü bulunacaktı.
Söz konusu çalışmayla ilgili olarak Zonguldak Kent Konseyi Başkanı yapılacak çalışmayı şöyle anlatmıştı (2013);
Kent Konseyimiz tarafından şehrimize kültür mirası olarak kazandırılması gerektiğine inandığımız liman içinde bulunan şarjöman rapid yapısının restore edilmesi önerimiz hayata geçiyor. Geçtiğimiz yıl (2012) gündeme getirdiğimiz hızlı yükleme iskelesinin çağdaş anlamda yenilenerek, kentimizin belleğindeki yerini bugüne yansıtmayı öngören projeyi Sayın Valimize sunduk. Kendisi de KUDEB fonundan projenin gerçekleştirilmesi için İl Kültür ve Turizm Müdürlüğümüze talimatlarını verdi. Aynı alanda TTKya ait kullanılamaz durumda olan Yıldız Römorkörünün de iskele ile bütünleşerek, proje içerisinde yer alması konusunda Sayın Valimiz bizimle hemfikir durumda. Projemiz de yapmak istediğimiz, kentimizin belleğinde yer alan bir yapının çağdaş bir yaklaşımla koruma-kullanma dengesini gözeterek, kentsel mekan olarak şehrimize kazandırılması. Bu amaçla hazırladığımız projenin tamamlanması sonucu kentimiz yeni bir kentsel odak noktasına sahip olacaktır. Özellikle kente dışarıdan gelen ziyaretçilerin uğramak isteyecekleri, Zonguldak anısına sahip olmak amacıyla fotoğraf çektirebilecekleri bir mekan olarak sahil şeridi düzenlemeleri içerisinde önemli bir odak olacaktır. Kentimizin sosyal yapısı içerisinde projemizde yer alan sergi rampası da nostaljik bir mekan olarak kültürel anlamda da önemli işlevsel bir odak olacaktır.
Ayrıca bu tür mekanlarımızın çoğalması kentimizin turizm potansiyelini artıracak, çevremize düzenlenen turların uğrak yerlerinden birinin Zonguldak olmasına da katkı sağlayacaktır.
(Restorasyon avam projesi, Derya Aydan tarafından gerçekleştirilmişti).
Aradan geçen bunca sene zarfında Kent belleğimiz açısından önemli bir yere sahip Şarjöman Kömür Yükleme İskelesi yapısının Kentimize kazandırılması yönünde henüz bir çivi bile çakılmamış olması Zonguldak insanını üzmüştür. Bugün yeni Adliye Sarayı ve liman arkası civarına yapılması düşünülen yeni proje kapsamında tarihi kömür yükleme istasyonununda en kısa zamanda kentimizin silüetinde yerini alması için gereken çalışmaların yapılmasını diliyoruz, bekleyip göreceğiz demekten başka bir şey de yapamıyoruz
Yardımcı kaynaklar
Zonguldak Nostalji
zonguldaknostalji.com
Burak Göktepe
Pusula Gazetesi
