ELMALIK
Elmalık
Üzülmez ve Çaydamar derelerinin birleştiği noktadan deniz istikametine aktığı kolun kuzey-doğu tarafında kalan araziden bahsediyoruz, Elmalik arazisi üzerine kurulan Yeni Çarşıdan
Adının Yeni Çarşı olduğuna bakmayın, Zonguldakın en eski çarşısı, yanılmıyorsam ilk çarşısı da diyebiliriz
Zonguldak; Uzun Mehmetin kömürü keşfettiği kabul edilişinden günümüze kadar kurulmuş bir yerleşim alanıdır. İlk Belediyecilik ve kurumsallaşma 1899 yılından sonra bu bölgede başlamıştır. Yönetimin konuşlandığı ilk bölge burasıdır. İlk ismini, adını araziye yayılmış elma ağaçlarından alan Elmalık bölgesidir. 1900 başlarına kadar yerel halkın yaşadığı bataklık, sazlık ve dere yataklarının bulunduğu bölgede elma ağaçlarının olduğu, yakın köy olan Gaca köylülerinin tarım ve meyve yetiştirmeciliği olarak kullandıkları, derme-çatma barınakların olduğu bir arazidir...
Taş kömürünün sanayideki önemi anlaşılınca, yerli ve yabancı iş adamlarının akın etmesiyle kabuk değiştirmiş, hem Zonguldakın ilk yapılaşmasına hem de sanayinin bu bölgede hız kazanmasına sebep olmuş bir alandır... Eski adı Elmalık olan bölge yeni-yeni büyüyen yapılaşma ile Yeni Çarşı olarak adres gösterilmiştir
1930lu yıllara kadar, önce Belediye sonra da Vali Konağının yapılacağı yer seçiminde alanın uygun görülmesi, şehrin ticaretinin ve bürokrasisinin bu merkez çevresinde oluşmasında etken olmuştur. 1930lu yıllardan sonra Ankara Köprüsü ve Ankara Caddesi üzerinden başkentte bağlanan kara yolunun bölgeden geçme zorunluluğu ve yine Tren istasyonuna yakınlığı, bölgenin gelişmesinde büyük etken olmuştur
YENİ ÇARŞI
Üzülmez ve Çaydamar derelerinin birleştiği noktadan denize aktığı kolun bir bölümünün oluşturduğu alan 1890 başlarına kadar bataklık ve sazlıktı .. Bölgeye çok yakın olan Gaca köylüleri buralarda mandalarını-sığırlarını yayar, bağ ve bahçe işleriyle uğraşıp bölgenin ilk sahipliğini yaparlardı.
Zonguldaka 1900 başlarında gelen Boşnak Hacı Ahmet Ali Ağa (Barlı) buraların tümünü bu köylülerden altın para karşılığı satın aldı. Bu satın alımından çok kısa bir süre sonra Fransızlar bölgeye yatırım yapmaya, Lavuar ve atölye kurmaya başladılar, lazım olan araziyi de Ahmet Ağadan satın aldılar. Her halde Ahmet Ağa Fransızların burada bu kadar çok yatırım yapacağının haberini daha önceden aldı ki önce davranıp bu arazileri köylülerden ucuza satın aldı sonra da Fransızlara sattı. Hacı Ahmet Ağanın (Barlı) torunu Kadir Ağanın dediğine göre, eskiden atölye olan şimdiki Tekel binasının olduğu arsayı Hacı Ahmet Ağa 500 Napolyon altınına Fransızlara satmış... Kadir Ağa ; --Dedem 5 bin altın da dese onu da vereceklerdi derdi.
Elmalıktan, Yeni Çarşı adresine dönüşen bölge Kurumların ve ticaretin yoğunlaştığı ilk bölge olma özelliğine de sahip oldu. Sanayi ve alışveriş merkezi olma yanında, şehrin ilk İtfaiye ve Kurtarma teşkilatı, Pazar yeri, şehir hamamı, şehir meydanı, ilk şehir parkı ve anıtı da Yeni Çarşıda konuşlanmıştır. Atatürkün 1931 yılında yaptığı Zonguldak ziyaretinde halka hitabı da yine bu bölgede gerçekleşmiştir
1940 başlarında madenler devletleştirilince bölge Ereğli Kömürleri İşletmesi (EKİ) ye geçti. EKİ Yeni maden makineleri fabrikasını 1950 başlarında kurana kadar madenlerde kullandığı araç gereçlerin tamir bakımını burada yaptı. Eski atölyenin olduğu alan önce metruk hale bırakıldı sonradan bu alana 1970 başlarında Tekel Binası yapıldı.
Fransızların 1900 başlarında yaptığı atölyeden günümüze sadece İdare binası kaldı. EKİ yeni maden makineleri fabrikasına geçtikten sonra bu bina 90 lı yıllara kadar Türkiye Taş Kömürleri (EKİ/TTK) nın Sivil Savunma Sekreterliği hizmet binası olarak kullanıldı.
Binada şimdi birçok işyeri var. Yüz yıldan daha eski olan bu binanın aslında Kültür Bakanlığınca korunma altına alınması gerek.
(Bu paragrafta bazı bilgiler Araştırmacı yazar Kadir Tuncerden alıntı yapılmıştır).
Bu eski binanın ön tarafındaki; Asma minibüs durakları-Ankara köprübaşı ve Üzülmez deresi ile Çaydamar deresinin birleşip denize tek kol aktığı saha 1933de Uzun Mehmet Parkı olarak hizmete açıldı. Aynı yıl bu parka, kaidesiyle birlikte 6,5 metre ve 500 kilo pirinçten dökülen madenci feneri konuldu. 1956 da Fevkani köprü çalışması yapılana kadar fener buradaki parkta duruyordu. Kimiilerine göre bu fener kayboldu kimilerine göre ise, şimdi Endüstri Meslek Lisesi giriş kapısı önünde sergilenen fener
UZUN MEHMET PARKI VE ANIT FENER
1956 yılında 5 ayaklı Fevkani Köprüsünün inşaat çalışmaları başlayana kadar, Zonguldakın ilk parkı ve ilk anıtını barındırma özelliği taşıyan, bayramların ve mitinglerin yapıldığı alan özelliğini taşımaktadır
24 Haziran 1932de kurulan Zonguldak Halkevi, tarih çalışmaları kapsamında bölge tarihine ışık tutması amacıyla üç kişilik bir heyet oluşturmuştu. Bu heyette Zonguldak Gazetesinin sahibi olan Tahir Akın Karaoğuz; Zonguldak ticaret odası başkanı Hüseyin Fehmi İmer ve halkevi yayım komitesi temsilcisi Ahmet Naim Çıladır bulunuyordu. Heyetin yapmış olduğu araştırmaya göre kömür, 8 Kasım 1829 tarihinde Uzun Mehmet adlı bir genç tarafından bulunmuştu. Halkevinin katkılarıyla 8 Kasım, Kömür Günü ilan edilerek başta Zonguldakta daha sonrada tüm yurtta bayram olarak kutlanılmıştı. Zonguldak Halkevinin çalışmasıyla Yeni Çarşıda istimlak edilen alanda Uzun Mehmet Parkı inşa edildi. Parkın ortasına Zonguldakın ilk anıt feneri inşa edildi
Anıt Fener; kaidesi 3 metre, kendisi 3,5 metre ve 500 kilo pirinçten yapılma idi. 1933 yılı 8 Kasımında Kömür Günü kutlamasıyla birlikte parkın açılışı törenle yapıldı
1950 yılından sonra havzanın modernizasyonu ve yeni liman inşaatının projelenmesinden sonra Zonguldakın ve Yeni Çarşının silueti tamamen değişti. Fevkani köprüsünün ayaklarından birisi bu bölgeye inşa edildi ve yapısal değişikliğe uğradı
FEVKANİ KÖPRÜSÜNDEN ÖNCE-SONRA YENİ ÇARŞI
1931 yılında Atatürkün Zonguldak ziyareti şehirde değişimin başladığı bir zamandır. Yeni Çarşıda bulunan Vali Konağı ve Belediye Binası sahilde yapılan, yeni ve modern binalara taşınmıştır. Zonguldak demiryolları ile Türkiyeye bağlanmış, Caddeler ve sokaklar yenilenip yeni Halkevi Binası inşa edilmiştir. Artan kömür ihtiyacı, yeni tesisleri, yeni teknoloji ve ulaşımı zorunlu hale getirdiğinden yeni liman projesi ve tesisleri gündeme gelmiştir
Demiryoluna, denizyoluna ve karayoluna hükmeden seri yükleme sistemini engellemeyecek şekilde imar planı 1953 yılında hazırlanmıştır. 5 ayaklı Fevkani köprüsü bu karşılıklı planlamanın bir ürünüdür, Almanyanın Mühlen Industri A.G. (MİAG) firmasının teklifi uygun görülmüş. Bu tesisatın montajına 1953 Ekim ayı başında başlanmış olup montaj müddeti 12 ay olarak tespit edilmiştir.
(Bkz. Köprülerin altından çok sular aktı başlıklı köşe yazısı)
Köprünün Yeni Çarşı ayağının olduğu bölgede, eski demiryolu köprüsü, Soğuksu yaya ve araç köprüsü yıkılıp yeni projeye uyduruldu. Uzun Mehmet Parkı ve Zonguldakın ilk akaryakıt istasyonları da bu alanda bulunmaktaydı. Uzun Mehmet parkı kaldırıldı, ortasındaki kaide üzerine oturtulmuş ilk Maden Feneri anıtı söküldü Fener Mahallesine dikilmek üzere taşındı. Ancak bugün için akibeti kesin bilinmiyor. Endüstri Meslek Lisesi kapısı girişinde bulunan Fener Heykelinin bahse konu Fener olduğu iddia edilse bile, o mu-değil mi tartışması devam ediyor.
Uzun Mehmet Caddesi ile Yeni Çarşı arasındaki dere boyu, şehirler arası otobüslerin hareket ettiği ve acentaların bulunduğu bulvardı. Bu bulvar üzerinde şimdiki Fevkani köprüsünün Madenci Anıtı meydanına bağlandığı ayağı, Zonguldakın ilk akaryakıt istasyon pompalarının bulunduğu adresti. Sayıca az araç olan şehrin akaryakıt ihtiyacını bu istasyonlar karşılıyordu. Köprü yapıldıktan sonra bu istasyonlar Acılık caddesindeki yeni adreslerine taşındı. Burada bulunan iş yerleri istimlak edildi
Yardımcı kaynaklar
Zonguldak Nostalji
zonguldaknostalji.com
Kadir Tuncer
