Geçmişte Zonguldak vilayetiyle idari bağları bulunan, günümüzde ise Karabük'ün Yenice ilçesi sınırları içerisinde yer alan Kölemen, zengin tarihî geçmişi ve doğal güzellikleriyle dikkat çeken bir yerleşim ve mevki adıdır.
Bugün Kölemen, Yenice ilçesine bağlı Saray Köyü çevresinde bir mahalle/mevki adı olarak yaşamaktadır. Filyos Irmağı Vadisi'nin ve tarihî Zonguldak-Karabük demiryolu hattının hemen yanında, ormanlarla kaplı dar ve yeşil bir vadi içerisinde bulunmaktadır.
Bölgenin tarihî ve kültürel bağları Zonguldak'la oldukça güçlüdür. Bunun temel nedenlerinden biri, Yenice'nin geçmişte Zonguldak iliyle idari bağlantısının bulunması, diğer taraftan bölge halkının ekonomik ve sosyal hayatının uzun yıllar Zonguldak kömür havzasıyla ilişkili olmasıdır.
Özellikle madencilik döneminde Zonguldak kömür havzasında çalışan insanların Yenice ve çevresindeki yerleşimlerle kurduğu ekonomik ve ailevi ilişkiler, bu tarihî bağın günümüze kadar devam etmesini sağlamıştır.
KELEMEN MAĞARASI
Kölemen'i önemli kılan unsurlardan biri de yakınındaki Kelemen Mağarası'dır.
Kelemen Mağarası, Batı Karadeniz'in tarih öncesi dönemleri açısından dikkat çekici arkeolojik alanlarından biridir. Yapılan araştırmalarda mağarada Kalkolitik Çağ'dan Roma Dönemi'ne kadar uzanan farklı dönemlere ait buluntular tespit edilmiştir.
Bu durum, Filyos Irmağı Vadisi'nin ve Yenice çevresinin yalnızca doğal güzellikleriyle değil, insanlık tarihinin çok daha eski dönemlerinden itibaren kullanılan bir coğrafya olması bakımından da önem taşıdığını göstermektedir.2026 yılında Kelemen Mağarası'nda arkeolojik kazı çalışmalarının başlatılması, bölgenin tarihinin daha ayrıntılı biçimde araştırılması açısından önemli bir gelişmedir.
Dolayısıyla Kelemen Mağarası'nı yalnızca bir mağara olarak değil, Batı Karadeniz'in binlerce yıllık insanlık tarihini aydınlatabilecek önemli bir arkeolojik alan olarak değerlendirmek gerekir.
KÖLEMEN ADI NEREDEN GELİYOR?
Kölemen adının kökeni ise bugün için kesin olarak açıklanmış değildir.
Türk tarihindeki “Kölemen” kelimesi özellikle Memlük askerî sınıfıyla ilişkilidir. “Kölemen” veya “Memlük”, İslam dünyasında hükümdarların hizmetinde bulunan, zamanla önemli askerî ve siyasi güç hâline gelen profesyonel askerleri ifade eden tarihî bir kavramdır.
Mısır'daki Memlük Devleti, 1517 yılında Yavuz Sultan Selim'in Mısır Seferi sonucunda Osmanlı hâkimiyetine girmiştir. Daha sonraki yüzyıllarda da Mısır'daki Memlük/Kölemen unsurları Osmanlı coğrafyasının farklı bölgelerinde görülmüştür.
Ancak buradan hareketle Yenice'deki Kölemen adının doğrudan Memlük askerlerinden geldiğini kesin bir tarihî gerçek olarak söylemek mümkün değildir.
Bu konuda henüz elimizde, Kölemen çevresine Memlük veya Kölemen askerlerinin yerleştirildiğini gösteren açık bir Osmanlı belgesi bulunmamaktadır.
Bu nedenle “Kölemen adı kesin olarak Memlük askerlerinden gelmektedir” demek yerine, bunun araştırılması gereken bir yer adı hipotezi olduğunu belirtmek gerekir.
KÖLEMEN–KELEMEN İLİŞKİSİ
Bölgede dikkat çeken bir başka konu da Kölemen ve Kelemen biçimlerinin birlikte kullanılmasıdır.
Bugün demiryolu istasyonu ve mevki adı olarak Kölemen, arkeolojik alan olarak ise Kelemen Mağarası adıyla karşılaşılmaktadır.
Bu iki adın aynı yer adının zaman içerisinde farklı telaffuz veya yazım biçimlerine dönüşmüş olması mümkündür.
Ancak bunun kesin olarak “dil değişimi” olduğunu söylemek için eski haritalar, Osmanlı arşiv belgeleri, tapu kayıtları, nüfus defterleri ve yerel ağız araştırmalarının birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Bu nedenle şimdilik en doğru ifade:
Kölemen ve Kelemen adlarının aynı yer adı geleneğinin farklı biçimleri olabileceğidir.
KIPÇAK BAĞLANTISI BİR HİPOTEZ Mİ?
Kölemen adıyla ilgili üzerinde durulabilecek diğer bir ihtimal de bölgenin Orta Çağ ve sonraki dönemlerdeki Türk topluluklarıyla olan ilişkileridir. Batı Karadeniz'in tarihî demografisi oldukça karmaşıktır. Bölgede farklı dönemlerde Oğuz, Kıpçak ve diğer Türk topluluklarının yanı sıra Bizans, yerel Anadolu toplulukları ve daha sonraki Osmanlı iskânlarının izleri bulunmaktadır.
Bu nedenle Yenice çevresindeki bazı yer adlarının Türk topluluklarıyla ilişkili olabileceği ihtimali araştırmaya değerdir.
Özellikle Kölemen'in birkaç kilometre yakınındaki Yortan yerleşiminin adı ve geçmişi de bu açıdan dikkat çekicidir.
Yortan adının Kıpçaklarla bağlantılı olduğu yönünde ileri sürülen görüşler bulunmaktadır. Ancak bu bağlantı da henüz kesinleşmiş bir tarihsel gerçek değildir.
Dolayısıyla bugün için:
Kölemen–Kıpçak–Yortan arasında bir tarihî bağlantı bulunabileceği bir araştırma hipotezidir; kesinleşmiş bir sonuç değildir.
Bu hipotezin doğrulanabilmesi için yer adlarının eski biçimlerinin, Osmanlı dönemindeki
kayıtlarının ve bölgede yaşamış toplulukların tarihî belgelerinin karşılaştırılması gerekir.
KÖLEMEN'İN ASKERÎ BİR GEÇİT OLMA İHTİMALİ
Filyos Irmağı Vadisi, iç kesimlerle Karadeniz kıyıları arasındaki doğal ulaşım yollarından biri olmuştur.
Yenice çevresindeki vadiler ve geçitler, dağlık coğrafya nedeniyle tarih boyunca ulaşım açısından önem taşımıştır.
Bu nedenle Kölemen'in geçmişte bir ulaşım noktası, geçit, mülk veya askerî amaçlı kullanılan bir alan olmuş olması coğrafi açıdan mümkün görünmektedir.
Ancak burada da dikkat edilmesi gereken nokta şudur:
Kölemen'de Osmanlı döneminde Kölemen askerlerinin bulunduğu veya bu askerlere tımar verildiği henüz belgelenmiş değildir.
Dolayısıyla “burada Kölemen birlikleri bulunuyordu” veya “Kölemen askerlerine tımar verildi” şeklindeki ifadeler, belge bulununcaya kadar tarihî gerçek değil, araştırma konusu olarak değerlendirilmelidir.
KELEMEN BİR OT MU?
Bölgede yetişen zılbıt veya kabalak otuna kelemen adı da verilmektedir. Halk arasında doğada kendiliğinden yetişen bu şifalı ve yenilebilir bitki, bölgeden bölgeye farklı isimlerle anılır.
Zılbıt, ıspıt, kabalak/kaldırık, hodan otuna kelemen adı verildiği, bu yüzden de bu yerleşkeye ot toplamaya gelenlerin koyduğu isim olduğu da konuşulanlar arasındadır.
Anadolu halk ağzında kelimeler zamanla değişime uğrar. Bölgede yaygın olarak yetişen, şifalı ve yenilebilir bir bitki olan hodan (zılbıt, kaldırık veya kabalak) otunun toplandığı alanlara ya da bitkinin kendisine yerel halk tarafından “kelemen” denmesi dil bilimi açısından oldukça güçlü bir ihtimaldir.
Anadolu'da birçok köy, mahalle veya mevki ismi, orada bolca bulunan bitkilerden (örn. Süpürgelik, Melen, Çitlenbik vb.) türetilmiştir. İnsanların bu vadiye veya yerleşkeye sırf bu otu toplamak için gitmesi ve zamanla buraya bu ismin verilmesi, halk kültüründe sıkça görülen bir durumdur.
KÖLEMEN VE DEMİRYOLU
Kölemen'in yakınındaki tarihî demiryolu hattı, bölgenin Cumhuriyet dönemindeki önemini gösteren başka bir unsurdur.
Zonguldak-Karabük demiryolu hattı, kömür havzasının iç kesimlerle ve limanlarla bağlantısını sağlayan önemli ulaşım hatlarından biri olmuştur.
Kölemen Tren İstasyonu da bu hat üzerinde yer almaktadır.
Demiryolunun bölgeden geçmesi, Kölemen'in yalnızca ormanlık bir vadi içerisindeki küçük bir yerleşim olmadığını; Zonguldak kömür havzası ile Karabük sanayi bölgesini birbirine bağlayan tarihî ulaşım coğrafyasının içerisinde bulunduğunu göstermektedir.
DOĞAL GÜZELLİĞİ
Kölemen bugün de tipik Batı Karadeniz coğrafyasının özelliklerini taşımaktadır.
Dik yamaçlar, yoğun orman örtüsü, Filyos Irmağı Vadisi ve demiryolu hattı birbirine yakın bir şekilde uzanmaktadır.
Yerleşimin küçük nüfuslu olması ve doğal çevrenin büyük ölçüde korunmuş olması, bölgeyi doğa yürüyüşü ve doğa turizmi açısından da dikkat çekici hâle getirmektedir.
KÖLEMEN: BİR YER ADINDAN DAHA FAZLASI
Bugün Kölemen, idari olarak Yenice'nin Saray Köyü çevresinde küçük bir mahalle veya mevki olarak görülse de aslında daha geniş bir coğrafi alanı ifade eden tarihî bir yer adı olarak değerlendirilmelidir.
Burada üç farklı tarih katmanı bir arada bulunmaktadır:
Kelemen Mağarası → binlerce yıllık insanlık tarihi
Kölemen yer adı → henüz tam olarak çözülememiş bir yer adı geçmişi
Zonguldak-Karabük demiryolu → kömür ve sanayi çağının mirası
Belki de Kölemen adının en ilginç tarafı, bugün hâlâ kesin olarak nereden geldiğinin bilinmemesidir.
Memlük/Kölemen askerleriyle bağlantısı var mıdır?
Bölgedeki eski Türk topluluklarıyla ilişkili midir?
Kölemen ve Kelemen aynı eski yer adının iki farklı biçimi midir?
Yoksa çok daha eski, bugün anlamını kaybetmiş bir yerel adın devamı mıdır?
Bu soruların cevabı, Osmanlı arşiv belgeleri, eski haritalar, nüfus defterleri, tapu kayıtları ve arkeolojik çalışmalar birlikte incelendiğinde daha açık hâle gelebilir.
Şimdilik kesin olarak söyleyebileceğimiz şey şudur:
Kölemen, Yenice'nin küçük fakat tarihî açıdan araştırılmayı hak eden önemli bir mevkidir.
Ve belki de bu küçük yerleşimin en büyük özelliği, geçmişinin henüz tamamen çözülmemiş olmasıdır.
Hayati Yılmaz
Zonguldak Tarih
